Sống tỉnh thức với đam mê

TGPSG -- Đam mê là một thuật ngữ không còn xa lạ gì với đối với chúng ta ngày hôm nay. Nó là một trong những yếu tố quan trọng giúp con người nhanh chóng đến với thành công. Người ta đề cao đam mê và xem chúng như một vũ khí lợi hại để thăng tiến bản thân, sự nghiệp... Tuy nhiên, nhắc đến đam mê nhiều người lại yên trí cho rằng đó là một sự “ham muốn” và thường quy về những điều xấu[1].

Sở dĩ có sự phân luồng tư tưởng như vậy là vì “các đam mê, tự chúng, thì không tốt cũng không xấu”.[2] Rất khó để phân biệt ranh giới thiện-ác, tốt-xấu nơi đam mê vì chúng giống như một “bóng mờ”, không rõ ràng như ranh giới giữa ánh sáng và bóng tối. Chỉ thấp thoáng, lờ mờ, ẩn hiện, đan xen giữa ý thức và vô thức. Đối diện với thực thế này, có không ít người rơi vào thế lưỡng nan vì không nhận thức rõ mình đang ở thái cực nào để tiếp tục hay dừng lại. Họ rơi vào lúng túng hoặc sử dụng đam mê một cách “bừa bãi” mà ít nhận ra những mối nguy hại nếu không hiểu rõ chính mình. Vậy để sống được với đam mê, đâu là con đường dẫn chúng ta đạt tới sự thiện hoàn hảo?

Cũng như nhiều phương tiện khác, đam mê là một con dao hai lưỡi. Nó vừa đem lại những lợi ích tuyệt vời nhưng đồng thời nó cũng gây ra những hậu quả khó lường. Điều khó khăn là không phải ai cũng đủ thận trọng để điều hướng được lối đi đúng khi sống với các đam mê nơi mình. Ở khía cạnh khác, đam mê là những cảm xúc, những chuyển biến hay những rung động của sự nhạy cảm, chúng thúc đẩy con người lựa chọn hành động, theo điều được cảm nhận hoặc tưởng tượng là tốt hoặc xấu.[3]  Như vậy, đam mê có vẻ được đặt ở một điểm tựa không mấy chắc chắn. Vì những cảm xúc và tình cảm thì thường xuyên thay đổi “chúng có thể được thăng hoa thành các nhân đức hoặc bị thoái hóa thành các thói xấu”.[4]

Hơn nữa, đam mê thuộc về ý thức cá nhân mà không buộc phải tuân theo chuẩn mực đạo đức của xã hội nên việc đưa ra một quy chuẩn cụ thể dường như không có. Bên cạnh đó, do hậu quả của tội tổ tông nên con người dễ bị nghiêng chiều về điều xấu và dễ bị sai lầm[5]: “Con người đã bị chia rẽ trong chính bản thân mình. Vì vậy, toàn bộ đời sống con người, cả cá nhân và tập thể, đều biểu hiện như một cuộc chiến bi thảm, giữa điều tốt và điều xấu, giữa ánh sáng và tối tăm”.[6]

Những lý do trên cho ta thấy đam mê dường như luôn ở thế “ngàn cân treo sợi tóc”, chỉ cần thiếu tỉnh thức rất có khả năng chúng ta sẽ đi vào con đường sa ngã.

Để hướng đến điều thiện, trước hết chúng ta cần dùng lý trí để điều các khiển đam mê. Giáo lý Hội Thánh Công Giáo dạy: để đạt tới sự hoàn hảo của điều thiện về mặt luân lý hay nhân linh, các đam mê phải được điều khiển bởi lý trí.[7] Mà lý trí là khả năng của ý thức để hiểu các sự việc, sử dụng logic, kiểm định và khám phá những sự kiện; thay đổi và kiểm định hành động, kinh nghiệm và niềm tin dựa trên những thông tin mới hay có sẵn[8]. Chính vì thế, lý trí được ví như cán cân phán quyết cho mọi hành động nơi chúng ta.

Đam mê lệ thuộc vào lý trí hoặc ý chí[9], nếu tách biệt hai yếu tố này ra chúng ta sẽ mất đi sự quân bình trong phán đoán để đi đến hành động. Mọi thứ sẽ hướng chiều về điều thiện nếu chúng ta biết làm chủ đam mê nơi chính mình, biết gạn lọc những gì là tốt, những gì phù hợp để thăng tiến bản thân theo chiều hướng tích cực. Ngược lại, nếu ta gạt bỏ sự phán đoán của lý trí, còn ý chí thì ngả theo các đam mê hỗn loạn, lúc đó những mầm mống của sự ác sẽ nảy sinh, điều xấu sẽ chiếm tỉ lệ cao hơn, cán cân bị lệch về các thói xấu.  

Bên cạnh đó, điều thiện nơi đam mê được khơi dậy khi chúng ta có tình yêu. Đam mê căn bản nhất là tình yêu, được gợi lên do sự hấp dẫn của điều thiện. Tình yêu gây nên sự khao khát điều thiện mình chưa có và niềm hy vọng đạt được điều thiện đó[10]. Tình yêu là một thứ tình cảm tích cực có tác động lớn lao đến đời sống của mỗi người về mọi mặt. Nếu chỉ duy lý trí thì đời sống đó quả là khô khan và đầy những quy tắc cứng ngắc bó buộc. Do vậy, tình yêu đóng vai trò như một động cơ thúc đẩy chúng ta có một đời sống tinh thần lành mạnh hơn, uyển chuyển hơn. Chúa chúng ta coi trái tim con người như là nguồn mạch từ đó phát xuất các chuyển biến của đam mê.[11] Một tình yêu lý tưởng sẽ khơi gợi trong chúng ta nhiều hoa quả trái tốt đẹp. Như thánh Agustino đã nói: “Yêu là muốn điều tốt cho một ai đó”[12]. Khi ấy, đam mê riêng của chúng ta sẽ góp phần để xây dựng ích lợi chung. Tuy nhiên, trong tình yêu chúng ta cũng cần phải tỉnh thức!

Điểm yếu của đam mê ở chỗ chúng thiên về cảm tính, dựa vào cảm nhận hoặc tưởng tượng. Thế nhưng tình yêu không chỉ là cảm xúc. Cảm xúc đến rồi đi. Cảm xúc có thể là một tia sáng khai mở diệu kỳ, nhưng tổng thể của tình yêu không phải như thế. Tình cảm chỉ là một nguồn phong phú và là một nguồn sức mạnh cho đam mê khi chúng có được sự hướng dẫn bởi lý trí. Nếu chỉ bám vào tình cảm, đam mê dễ rơi vào mù quáng, ích kỉ, lạc lối. Vậy để đạt được mức độ trưởng thành của tình yêu, chúng ta cần để cho các bộ phận khác đồng thời tham gia vào. Tức là, tình yêu không chỉ là một tình cảm, nhưng còn có trí khôn và ý chí trong đó. Sự kết hợp của hiểu biết, ý chí và tình cảm trở thành một hành động trọn vẹn cho đam mê. Tựu trung lại, thứ mà đam mê cần tỉnh thức để hướng tới là tình yêu trọn hảo theo mẫu gương của Đức Giêsu Kitô.

Thêm vào đó, để sống được đam mê cần một quá trình tỉnh thức liên lỉ. Trước hết, ta cần đến ơn Chúa - nguồn sức mạnh thiêng liêng giúp mỗi người sống trọn vẹn đam mê của mình. Người là động cơ thôi thúc chúng ta hướng đến điều thiện bằng cách phát huy những điểm mạnh của đam mê nhằm phục vụ, cống hiến và trao ban. Ơn Chúa cũng mang lại sự giải thoát khi chúng ta yếu đuối và bất lực trước những cảnh huống khó khăn do đam mê gây nên. Điều cần thiết là cần phải ý thức được sự mong manh về thể xác, tâm lý và tinh thần nơi mình. Khi đó, ta sẽ được dẫn dắt đến một chân trời mới: nhận ra và chấp nhận sự yếu đuối của mình, ta có thể phó thác hoàn toàn nơi tay Chúa Cha, Đấng yêu mến con người và muốn nâng đỡ chúng ta trong cuộc hành trình dương thế.

Về phía bản thân, chúng ta cần nỗ lực không ngừng để sống lành thánh mỗi ngày. Như Đức Thánh Cha Phanxico đã chia sẻ rằng: “để được giải thoát khỏi ách tội lỗi mà trở nên công chính, thánh thiện, ta phải cố gắng, nỗ lực mỗi ngày. Sự nỗ lực, cố gắng của chúng ta sẽ mở ra cánh cửa cho Thần Khí”.[13] Điều thiện sẽ là kết quả cuối cùng khi chúng ta sống tỉnh thức với đam mê.

Têrêsa Nguyễn Bình - MTG Thủ Đức (TGPSG)