Hội nghị Bismeet 2025 và Đạo đức cụ thể về AI

WHĐ (03/01/2026) – Tại Hong Kong, trong cuộc tọa đàm đầu tiên của Hội nghị Bismeet 2025 vào chiều ngày 10/12/2025 với đề tài “AI và tác động của nó đến đời sống con người và Giáo hội”, Giáo sư Denis Chang đã khởi đầu cuộc tọa đàm bằng cách diễn giải “các khía cạnh pháp lý và các chính sách về AI: Cách thức AI ảnh hưởng trên quyền thần kinh và các quyền khác, cùng với việc bảo vệ những người dễ bị tổn thương.”

Nối tiếp những phát biểu của Giáo sư Denis Chang, một chuyên viên của EWTN đã nhận định rằng: “Trong việc dẫn dắt cuộc cách mạng AI, những nỗ lực gây ý thức đạo đức AI phải đi trước các văn kiện pháp lý về AI, vì quy trình thực hiện các văn kiện pháp lý này rất kỹ lưỡng, thường được định hình khá chậm. Trước khi có đầy đủ các văn kiện pháp lý về AI, Hội thánh Công giáo cần cấp bách đôn đốc các định chế của mình tổ chức những chương trình đào tạo, giáo dục và xây dựng các công cụ, các nền tảng (platforms) mang bản sắc Công giáo, biết kết hợp đức tin, đạo đức với năng lực chuyên môn về AI.

Nội dung những lời chia sẻ đó của chuyên viên Alexander Lopez (EWTN) với chủ đề “AI và Đạo đức: Góc nhìn từ Truyền thông Công giáo” được linh mục Giuse Vi Hữu, tham dự viên của Hội nghị Bismeet 2025, ghi nhận lại dưới đây.

Dẫn nhập

Không chỉ chờ đợi khung pháp lý

Ba trụ cột nền tảng

Phát triển con người toàn diện

AI và việc đào tạo nơi các định chế Công Giáo

AI nơi các công cụ và các nền tảng (platforms) Công giáo

Kết luận

Dẫn nhập

AI (Artificial Intelligence - Trí tuệ Nhân tạo) đã trở thành thực tại hiện hữu cách rõ rệt, đang định hình sâu sắc các lĩnh vực truyền thông, giao tiếp xã hội, kinh tế, giáo dục và quản trị.

Cùng với sự gia tăng nhanh chóng về sức mạnh và ảnh hưởng của AI, một câu hỏi ngày càng trở nên cấp thiết, cần phải được trả lời ngay: Ai chịu trách nhiệm trước những ảnh hưởng tích cực cũng như tiêu cực của AI?

Không chỉ chờ đợi khung pháp lý

Khi công nghệ AI tiến triển nhanh hơn khung pháp lý và chính sách (vì các văn bản pháp luật chỉ được phê duyệt sau các quy trình nghiên cứu, thảo luận… lâu dài và nghiêm ngặt, tùy theo hoàn cảnh khác nhau của từng quốc gia), điều thiết yếu là cần có ngay những nỗ lực gây ý thức đạo đức về AI để dẫn dắt cuộc cách mạng AI đi đúng hướng, chứ không thể chỉ trông chờ cho đến khi có đầy đủ khung pháp lý trong lãnh vực này.

Đạo đức từ góc nhìn Công giáo - thước đo đầu tiên và tối hậu của bất kỳ nền tảng hay hệ thống AI nào - chính là, trước khi sử dụng và đang khi sử dụng, phải nhạy bén để nhận định được ngay rằng: ứng dụng AI này có tôn trọng và bảo vệ phẩm giá con người hay không?

Phẩm giá con người không phát xuất từ hiệu suất, năng suất hay giá trị dữ liệu, mà từ giá trị nội tại của mỗi con người, được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa (imago Dei). Do đó, hệ thống công nghệ AI nào xem con người chỉ như là những dữ liệu, những đầu vào của thuật toán, hay những đơn vị mang lại lợi ích kinh tế, thì đều phải dứt khoát bị khước từ.

Đồng thời, AI phải luôn được hiểu như một công cụ, chứ không bao giờ có thể thay thế cho trí tuệ con người. Phải xác định rằng: AI không có lương tâm, không có tự do hay khả năng yêu thương, không có thân xác với những cảm xúc và xã hội tính như con người. Tất cả những nhận định của AI, cho dù có vẻ rất thông minh sống động, đều là máy móc, phát xuất từ big data và từ thuật toán của những người tạo ra nó.

Ba trụ cột nền tảng

Việc tiếp cận AI một cách có trách nhiệm đòi hỏi con người phải quan tâm đến 3 trụ cột nền tảng: niềm tin, năng lực hiểu biết và khả năng tiếp cận.

- Niềm tin: một hệ thống AI chỉ đáng được tin tưởng khi nó có sự minh bạch, có trách nhiệm giải trình và có thể lượng giá được tác động xã hội của nó.

- Năng lực hiểu biết (literacy) AI: đòi hỏi phải trang bị cho cá nhân và cộng đồng các kỹ năng về AI và dữ liệu, để công nghệ AI không trở thành đặc quyền của một thiểu số tinh hoa.

- Khả năng tiếp cận AI: đòi hỏi thiết kế AI phải mang tính đạo đức, phải chú trọng đến khả năng chi trả, kết nối, tính sẵn có và các công nghệ hỗ trợ, nhằm bảo đảm rằng AI phục vụ người nghèo và những nhóm dễ bị tổn thương, thay vì loại trừ họ.

Thực tế cho thấy, nhiều chính sách về AI hiện nay quá tập trung vào thực thi, chế tài, kiểm soát và hạn chế, nhưng lại ít chú trọng đến giáo dục, hạ tầng và thiết kế đạo đức. Những chính sách thiếu cân nhắc như vậy có nguy cơ giới hạn quyền tiếp cận công cụ công nghệ, đặc biệt đối với người nghèo, đồng thời khiến cho xã hội chuẩn bị không đầy đủ cho những biến đổi mà AI mang lại.

Một hình ảnh so sánh hữu ích là ẩn dụ Superman (siêu nhân): một quyền năng to lớn, nếu không được định hướng bởi nền tảng đạo đức, sẽ không tự động dẫn đến công lý. Quyền lực cần được dẫn dắt bởi mục đích luân lý. Tương tự, năng lực của AI - dù ấn tượng đến đâu - vẫn là trung tính về mặt đạo đức. Nhưng khi thiếu định hướng đạo đức, AI có thể khuếch đại những bất công thay vì góp phần khắc phục chúng.

Phát triển con người toàn diện

Hội thánh đã đề cập trực tiếp đến những vấn đề này trong nhiều cuộc thảo luận, nhiều văn kiện, đặc biệt là văn kiện Antiqua et Nova (2025), có tầm nhìn toàn diện nhất về AI cho đến nay. Văn kiện này cảnh báo về sự thống trị của mô hình kỹ trị (technocratic paradigm), trong đó hiệu quả và khả năng kiểm soát lấn át sự khôn ngoan luân lý và ý nghĩa thiêng liêng. Đặc biệt, Hội thánh đưa ra một cảnh báo về ngẫu tượng hóa: việc tìm kiếm ý nghĩa tối hậu, sự viên mãn hay ơn cứu độ nơi các tạo vật do con người làm ra - bao gồm cả AI - là một hình thức thờ ngẫu tượng. Việc thay thế Thiên Chúa bằng công nghệ, dù chỉ ngầm hiểu, đều làm sai lệch cả đức tin lẫn nhân tính. Vì thế, AI phải được ý thức định hướng về mục tiêu Phát triển Con người Toàn diện (Integral Human Development), tức là sự thăng tiến của con người trong mọi chiều kích: kinh tế, xã hội, văn hóa và thiêng liêng.

Định hướng này thật là cấp thiết, đòi hỏi phải được thực hiện ngay, nhất là khi đối diện với những nguy cơ cụ thể của AI đang hoành hành trong xã hội như: deepfakes, ảo tưởng AI do dữ liệu và thuật toán sai lệch, phân biệt đối xử, tình trạng mất việc làm do tự động hóa… Mỗi nguy cơ trên đây đều đe dọa niềm tin xã hội, sự gắn kết cộng đồng và phẩm giá con người nếu không được xử lý một cách có trách nhiệm.

AI và việc đào tạo nơi các định chế Công Giáo

Trước thực trạng ấy, các định chế Công giáo - đặc biệt là trường học và các cơ quan truyền thông Công giáo - giữ một vai trò then chốt. Đạo đức cần phải trở thành nội dung trung tâm của giáo dục AI, chứ không phải phần phụ. Giáo dục Công giáo được mời gọi đào tạo con người ngay từ sớm trong tinh thần chăm sóc, trách nhiệm và khả năng phân định luân lý.

Thay vì chỉ dừng lại ở diễn ngôn hay khẩu hiệu, cần có ngay một cách tiếp cận hiện tượng học, gắn với kinh nghiệm sống, hệ quả thực tiễn và suy tư đạo đức. Mục tiêu không chỉ là phê phán công nghệ, mà là đào tạo các chuyên gia AI, các nhà truyền thông và những người hoạch định tương lai, biết kết hợp đức tin, đạo đức và năng lực chuyên môn.

AI nơi các công cụ và các nền tảng (platforms) Công giáo

Hơn nữa, Hội Thánh không thể chỉ đóng vai trò phê bình từ bên ngoài. Một lời mời gọi mạnh mẽ được đưa ra là: cần phải sớm xây dựng được các công cụ và các nền tảng AI (platform) mang bản sắc Công giáo, được thiết kế dựa trên các nguyên tắc đạo đức, trách nhiệm giải trình và tôn trọng phẩm giá con người. Việc chủ động định hình thuật toán một cách có ý thức và có trách nhiệm sẽ minh chứng rằng: công nghệ hoàn toàn có thể được phát triển và quản trị nhằm phục vụ con người và công ích.

Kết luận

AI vừa chứa đựng tiềm năng to lớn, vừa tiềm ẩn những nguy cơ nghiêm trọng. Câu hỏi quyết định không phải là “AI có thể làm được gì”, mà là “chúng ta sẽ trở thành con người như thế nào trong tiến trình tạo ra và sử dụng AI”.

Góc nhìn truyền thông Công giáo về đạo đức AI như thế khẳng định rằng:

- Đạo đức phải dẫn dắt sự đổi mới. Phẩm giá con người là bất khả xâm phạm. Công nghệ AI phải luôn phục vụ, chứ không được phép giảm thiểu phẩm giá con người.

- Cần phải cấp bách tổ chức những chương trình giáo dục đào tạo về AI và thực hiện được các công cụ cùng với các nền tảng AI (AI platforms) mang bản sắc Công giáo, biết kết hợp đức tin, đạo đức và năng lực chuyên môn về AI.

Chuyên viên Alexander Lopez (EWTN)