Các Đức Giáo hoàng và chiến tranh trong kỷ nguyên đương đại

Tác giả: Andrea Tornielli

 Cao Trí (TGPSG) biên dịch từ Vatican News

TGPSG/ Vatican News -- Đối diện với sức tàn phá của vũ khí hiện đại, thật khó để nói - như trong các thế kỷ trước - về khả năng tồn tại của một “cuộc chiến chính nghĩa”. Ngay từ năm 1963, Đức Giáo hoàng Gioan XXIII, trong thông điệp Pacem in Terris, đã viết rằng trong thời đại nguyên tử, gần như không thể nghĩ rằng chiến tranh có thể được coi là một công cụ của công lý. Trong cùng tinh thần ấy, Đức Giáo hoàng Lêô XIV đang đặt hòa bình trở thành một trong những chủ đề trung tâm của triều đại giáo hoàng của ngài.

Khi người ta lại bắt đầu nói đến “chiến tranh chính nghĩa”, cần nhắc lại giáo huấn về hòa bình của các Đức Giáo hoàng kế vị nhau trên ngai tòa Phêrô trong suốt một trăm năm qua. Giáo huấn này dần dần được làm phong phú và đào sâu, đến mức nhìn nhận rằng: ngày càng khó để khẳng định sự tồn tại của một “cuộc chiến chính nghĩa”.

Những suy tư dựa trên thần học của các thế kỷ trước và các lập luận biện minh cho chiến tranh đã không tính đến thực tế rằng khi các nhà thần học thời xưa bàn về vấn đề này, chiến tranh được tiến hành bằng gươm giáo và dùi cui – chứ không phải bằng vũ khí sát thương và các thiết bị bay không người lái điều khiển bằng máy móc, một thực tại đặt ra những vấn đề luân lý hết sức nghiêm trọng. Có một nhận thức ngày càng gia tăng rằng: chiến tranh không phải là con đường cần đi theo.

Từ bức thư năm 1917 gửi các quốc gia tham chiến của Đức Giáo hoàng Bênêđictô XV, trong đó ngài gọi Thế chiến thứ nhất là một “cuộc tàn sát vô ích”, đến những nỗ lực của Đức Piô XII nhằm ngăn chặn sự bùng nổ của Thế chiến thứ hai; từ những lời của Đức Gioan XXIII trong Pacem in Terris (1963), khi ngài viết rằng “gần như không thể nghĩ rằng trong thời đại nguyên tử, chiến tranh có thể được dùng như một công cụ của công lý”, đến tiếng kêu của Đức Phaolô VI tại Liên Hiệp Quốc: “Đừng gây chiến tranh nữa!”, và những lời kêu gọi nhiều khi không được lắng nghe của Đức Gioan Phaolô II nhằm ngăn chặn các cuộc xung đột thảm khốc tại Trung Đông: các Đấng kế vị thánh Phêrô đã không ngừng cất tiếng nói với tầm nhìn ngôn sứ và tính hiện thực, dù đáng buồn là thường không được nghe theo.

Văn kiện tham chiếu chính là Sách Giáo lý của Giáo hội Công giáo, nhìn nhận quyền tự vệ chính đáng nhưng đặt ra những “điều kiện nghiêm ngặt” ngay cả đối với chiến tranh tự vệ:

“thiệt hại do kẻ xâm lược gây ra cho quốc gia hoặc cộng đồng các quốc gia phải là lâu dài, nghiêm trọng và chắc chắn; mọi phương thế khác để chấm dứt thiệt hại ấy phải được chứng minh là không khả thi hoặc không hiệu quả; phải có triển vọng thành công nghiêm túc; việc sử dụng vũ lực không được gây ra những sự dữ và rối loạn nghiêm trọng hơn sự dữ cần loại bỏ. Sức mạnh của các phương tiện hủy diệt hiện đại là một yếu tố rất quan trọng khi đánh giá điều kiện này.”

Ai có thể phủ nhận rằng: ngày nay nhân loại đang đứng bên bờ vực thẳm, chính vì các cuộc xung đột leo thang và sức mạnh của những “phương tiện hủy diệt hiện đại” này?

Lời “không” với chiến tranh được lặp lại ngày càng mạnh mẽ trong triều đại của Đức Giáo hoàng Phanxicô, khi trong thông điệp Fratelli tutti (2020), ngài viết: “Chiến tranh có thể dễ dàng được lựa chọn, thậm chí còn sử dụng việc thao túng thông tin, để viện dẫn đủ loại lý do được cho là nhân đạo, phòng vệ hay phòng ngừa. Trong những thập niên gần đây, mọi cuộc chiến đều được cho là ‘có lý do chính đáng’…”

Vấn đề đặt ra là: liệu sự phát triển của vũ khí hạt nhân, hóa học và sinh học, cùng với những khả năng to lớn và ngày càng gia tăng do các công nghệ mới mang lại, có trao cho chiến tranh một sức hủy diệt không thể kiểm soát đối với số đông thường dân vô tội hay không.

Sự thật là “chưa bao giờ nhân loại có quyền lực lớn đến thế đối với chính mình, nhưng không có gì bảo đảm rằng quyền lực ấy sẽ được sử dụng cách khôn ngoan”. Chúng ta không thể tiếp tục coi chiến tranh là một giải pháp, bởi những rủi ro của nó có lẽ luôn lớn hơn những lợi ích giả định… Đứng bao giờ gây ra chiến tranh nữa!”

Người kế nhiệm ngài, Đức Giáo hoàng Lêô XIV, đã đặt hòa bình làm một trong những chủ đề trung tâm của triều đại giáo hoàng của mình. Đối diện với sự điên rồ của các xung đột leo thang và việc chi tiêu tái vũ trang quá mức, ngài tiếp tục con đường do các vị tiền nhiệm mở ra, kêu gọi hòa bình, đối thoại và thương thuyết với tinh thần vừa thực tế vừa mang tính ngôn sứ.

Những cuộc tàn sát thường dân trong những năm gần đây đã làm rung động lương tâm của hàng tỷ người trên thế giới, những người hướng về Giám mục Rôma.

Như Đức Giêsu tại vườn Cây Dầu, Đức Giáo hoàng Lêô kêu gọi chúng ta hãy xỏ gươm vào vỏ: “Thay vì nhận được lời mời lắng nghe và cùng nhau hợp tác, chúng ta lại phải đối mặt với những lời đe dọa.” ngài nói trong buổi Canh thức Cầu nguyện ngày 11 tháng 4.

Ngài giải thích rằng: “khi cầu nguyện, người ta sẽ ý thức về những giới hạn của mình; họ sẽ không giết chóc hay đe dọa giết chết. Trái lại, cái chết thống trị những ai quay lưng lại với Thiên Chúa hằng sống, biến chính họ và quyền lực của họ thành một ngẫu tượng câm, mù và điếc (x. Tv 115,4–8), trước đó họ hủy bỏ mọi giá trị và đòi hỏi cả thế giới phải quỳ gối. Tôn thờ bản thân và tiền bạc như thế là quá đủ rồi! Quá đủ rồi việc phô trương quyền lực! Đủ rồi chiến tranh! Sức mạnh đích thực được thể hiện trong việc phục vụ sự sống.”